प्रकाश सिग्देल
पढ्न लाग्ने समय : २ मिनेट,

दुई दिनअघि सरकारले संसद्‍मा प्रतिनिधित्व गर्ने ६ वटा राजनीतिक दलका चुनावी घोषणापत्र, संकल्पपत्र र वाचापत्रहरूलाई समेटेर ‘राष्ट्रिय प्रतिबद्धतापत्र’ को एउटा एकीकृत मस्यौदा सार्वजनिक गर्यो ।
दस्तावेजको बुँदा नम्बर १४ मा प्रयोग गरिएको एउटा शब्दावलीको राजनीतिक र कूटनीतिक वृत्तमा यतिबेला चर्चा भइरहेको छ । शब्द हो, ‘बफर स्टेट’सुन्दा आकर्षक लागे पनि नेपाल जस्तो सधैं स्वतन्त्र रहेको मुलुकले आफ्नै राजकीय दस्तावेजमा आफूलाई ‘बफर स्टेट’ को रूपमा प्रस्तावित गर्नु कूटनीतिक र सार्वभौमिक दृष्टिले कति उपयुक्त हो ?
अव म तपाईलाई AI बाट पाप्त ज्ञान मार्फत बुझाउछु के हो ‘बफर स्टेट’? जब कुनै देशलाई “बफर स्टेट” (buffer state) भनेर तुलना गरिन्छ, यसको अर्थ त्यो देश दुई ठूला वा प्रतिस्पर्धी शक्तिशाली देशहरूको बीचमा रहेको  सुरक्षा-जोन (buffer zone)  जसले दुई देशको सुरक्षाका लागी भुमिका खेल्छ  भन्ने हुन्छ। म यहाँ तपाईलाई Satellite State (स्याटेलाइट स्टेट) को वारेमा पनि चर्चा गर्छु । नामले स्वतन्त्र तर व्यवहारमा अर्को शक्तिशाली देशको धेरै प्रभावमा रहेको देश लाई स्याटेलाइट स्टेट भनिन्छ । मुख्य काम  प्रभावशाली देशको नीति पछ्याउने, स्वतन्त्रता सीमित, धेरै निर्णय बाहिरबाट प्रभावित, शीतयुद्धकालमा पूर्वी युरोपका केही देशहरू (जस्तै Poland, East Germany) जस्तो । अव बुझै के नेपाल  बफर स्टेट” (buffer state)हो त ?

 -यसको मुख्य संकेत के हो?

“बफर स्टेट” भन्नाले कुनै देश दुई शक्तिशाली देशबीचको सुरक्षा र सन्तुलन कायम गर्ने मध्यवर्ती राज्य हो भन्ने संकेत दिन्छ। अफगानिस्तानलाई पनि ब्रिटिश भारत र रुस बीचको बफर स्टेट मानिन्थ्यो (इतिहासमा)

* यसले के–के जनाउँछ?

१. Buffer State (बफर स्टेट)

क. भौगोलिक स्थिति-

• देश दुई ठूला शक्तिशाली देशहरू बीचमा हुन्छ ।
• दुवैलाई छुट्याउने भौगोलिक “मध्य क्षेत्र” बन्छ ।

ख. सुरक्षा भूमिका-

• युद्ध वा द्वन्द्व हुँदा पहिलो असर यही देशमा पर्न सक्छ ।
• तर यसको अस्तित्वले दुई शक्तिहरू बीच सीधा टकराव रोक्न मद्दत गर्छ ।

ग. राजनीतिक संवेदनशीलता-

• यस्तो देश प्रायः कूटनीतिक रूपमा धेरै सतर्क हुनुपर्छ ।
• दुवै छिमेकीसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्नुपर्छ ।

घ. स्वतन्त्रता र दबाब-

• कहिलेकाहीँ दुवै छिमेकीको दबाब वा प्रभावमा पर्न सक्छ ।
• नीति निर्माणमा बाह्य प्रभाव बढी हुन सक्छ ।