US चौतारी -अमेरिका-
पढ्न लाग्ने समय : २ मिनेट
बुझन लाग्ने समय : १ दिन-
मानिसले आँखा खोल्छ, संसार देख्छ, आवाज सुन्छ, दुःख र खुसी अनुभव गर्छ, सम्झना राख्छ र आफू अस्तित्वमा रहेको अनुभूति गर्छ। तर यी सबै अनुभव सम्भव बनाउने चेतना आखिर कहाँबाट आयो? हाम्रो मस्तिष्कमा करोडौँ होइन, अर्बौँ स्नायु कोषहरू अर्थात् न्युरोन छन्। ती न्युरोनबीच निरन्तर विद्युतीय र रासायनिक संकेतहरू आदानप्रदान भइरहेका हुन्छन्। यही जटिल प्रक्रियाले मानिसलाई सोच्न, बुझ्न, निर्णय गर्न र अनुभव गर्न सक्षम बनाउँछ। तर एउटा प्रश्न अझै वैज्ञानिक अनुसन्धानको केन्द्रमा छ— मस्तिष्कमा विद्युतीय तथा रासायनिक गतिविधि भइरहँदा हामीलाई आफूले अनुभव गरिरहेको छु भन्ने अनुभूति कसरी उत्पन्न हुन्छ? विज्ञानले मस्तिष्कका धेरै कार्यप्रणाली बुझिसकेको छ। तर चेतनाको वास्तविक प्रकृति र यसको उत्पत्तिबारे अहिलेसम्म सर्वमान्य पूर्ण व्याख्या स्थापित हुन सकेको छैन।
१. चेतना भनेको वास्तवमा के हो?
चेतना (Consciousness) भन्नाले आफू र आफ्नो वरिपरिको संसारबारे अनुभव गर्न सक्ने अवस्था बुझिन्छ। उदाहरणका लागि, रातो रङ देख्दा त्यसलाई रातो भनेर चिन्ने मात्र होइन, रातो रङ देखिएको अनुभूति हुनु पनि चेतनाको एउटा पक्ष हो।त्यस्तै, पीडा महसुस गर्नु, संगीत सुनेर आनन्दित हुनु, विगतका घटनाहरू सम्झनु र भविष्यबारे कल्पना गर्नु चेतनासँग सम्बन्धित अनुभव हुन्।वैज्ञानिकहरूले चेतनालाई सामान्यतया दुई पक्षबाट अध्ययन गर्छन्।Access Consciousness: मस्तिष्कले प्राप्त गरेको सूचना प्रयोग गर्न, सम्झन, निर्णय लिन र व्यवहारमा लागू गर्न सक्ने अवस्था। Phenomenal Consciousness: कुनै कुरा अनुभव गर्दा भित्रबाट महसुस हुने वास्तविक अनुभूति।पहिलो पक्षका धेरै प्रक्रिया वैज्ञानिक रूपमा अध्ययन गर्न सकिएका छन्। तर दोस्रो पक्षमा एउटा कठिन प्रश्न बाँकी छ— भौतिक मस्तिष्कको गतिविधि किन र कसरी व्यक्तिगत अनुभवमा परिणत हुन्छ?दार्शनिक डेभिड चाल्मर्सले यसलाई Hard Problem of Consciousness अर्थात् चेतनाको कठिन समस्या भनेर चर्चामा ल्याएका थिए।
२. मस्तिष्कभित्र के भइरहेको हुन्छ? न्युरोनको संसार-
मानव मस्तिष्क चेतनासम्बन्धी अनुसन्धानको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण केन्द्र हो।मस्तिष्कमा रहेका न्युरोनहरूले विद्युतीय संकेत र न्युरोट्रान्समिटर नामक रासायनिक पदार्थको माध्यमबाट एकअर्कासँग सञ्चार गर्छन्। यी कोषहरूबीचको सम्पर्कलाई साइन्याप्स (Synapse) भनिन्छ। जब हामी कुनै वस्तु देख्छौँ, त्यसको प्रकाश आँखाबाट प्राप्त हुन्छ र दृश्यसम्बन्धी सूचना मस्तिष्कसम्म पुग्छ। मस्तिष्कका विभिन्न भागले त्यसलाई प्रशोधन गर्छन्। त्यसपछि हामीले देखेको वस्तुलाई चिन्न, त्यसबारे सोच्न र प्रतिक्रिया दिन सक्छौँ। तर दृश्य पहिचान गर्नु र त्यो दृश्यको व्यक्तिगत अनुभूति हुनु एउटै कुरा होइन। वैज्ञानिकहरूले मस्तिष्कका कुन क्षेत्रमा कस्तो गतिविधि हुँदा मानिस सचेत अवस्थामा रहन्छ भन्ने अध्ययन गरिरहेका छन्। एनेस्थेसिया, निद्रा, मस्तिष्कमा हुने चोट तथा कोमाको अवस्थाले चेतनामा पार्ने प्रभावको अध्ययनबाट मस्तिष्क र चेतनाबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको प्रमाण प्राप्त भएको छ। तर यी सम्बन्धले चेतनाको सम्पूर्ण रहस्य समाधान गरेका छैनन्।
३. चेतना कसरी उत्पन्न हुन्छ? वैज्ञानिकहरूबीच विभिन्न सिद्धान्त-
-अहिलेसम्म चेतना कसरी उत्पन्न हुन्छ भन्ने विषयमा एउटै सर्वमान्य वैज्ञानिक सिद्धान्त छैन। विभिन्न सिद्धान्तले मस्तिष्कका फरक प्रक्रियालाई महत्त्व दिएका छन्।
क. Global Neuronal Workspace Theory
यस सिद्धान्तअनुसार मस्तिष्कका विभिन्न भागमा प्रशोधन भएको सूचना व्यापक स्नायु सञ्जालमा उपलब्ध हुँदा त्यो चेतन अनुभवको हिस्सा बन्न सक्छ।
ख. Integrated Information Theory (IIT)
यसले चेतनालाई सूचनाको एकीकृत संरचनासँग जोडेर व्याख्या गर्छ। मस्तिष्कका विभिन्न प्रक्रियाबीच सूचना कसरी एकीकृत हुन्छ भन्ने यसको प्रमुख विषय हो।
ग. Predictive Processing Theory
यस दृष्टिकोणअनुसार मस्तिष्कले बाहिरी संसारबाट प्राप्त सूचनालाई मात्र प्रशोधन गर्दैन, सम्भावित अवस्थाको अनुमान पनि गर्छ र नयाँ सूचनासँग त्यसको तुलना गर्छ।
यी सिद्धान्तहरू चेतनाको वैज्ञानिक व्याख्या गर्ने महत्त्वपूर्ण प्रयास हुन्। तर कुन सिद्धान्तले चेतनाको सम्पूर्ण प्रकृति व्याख्या गर्छ भन्नेमा वैज्ञानिक समुदायबीच सहमति छैन् ।
४.के मानिस ब्रह्माण्डकै पदार्थबाट बनेको हो ?
यो प्रश्नको उत्तर विज्ञानले स्पष्ट रूपमा दिएको छ । हाम्रो शरीरमा पाइने कार्बन, अक्सिजन, नाइट्रोजन, क्याल्सियम र फलामजस्ता धेरै महत्त्वपूर्ण तत्त्वहरू ताराहरूको जीवनचक्र र तारकीय विस्फोटसँग सम्बन्धित प्रक्रियाबाट बनेका हुन्। बिग ब्याङपछि प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा मुख्यतः हाइड्रोजन र हिलियम बने। त्यसपछि ताराहरूको केन्द्रमा हुने आणविक प्रक्रियाबाट कार्बन र अक्सिजनजस्ता भारी तत्त्वहरू बने। ठूला ताराहरूको अन्तिम अवस्थाका विस्फोटले ती तत्त्वहरू अन्तरिक्षमा फैलाए। त्यही पदार्थबाट पछि नयाँ तारा, ग्रह र अन्ततः पृथ्वीमा जीवन निर्माणका आधारहरू तयार भए। नासाले पनि मानव शरीरका धेरै तत्त्वहरू पुराना ताराहरूबाट आएको वैज्ञानिक व्याख्या प्रस्तुत गरेको छ। यस अर्थमा हामी ब्रह्माण्डभन्दा अलग कुनै वस्तु होइनौँ। हाम्रो शरीरमा रहेको पदार्थको इतिहास स्वयं ब्रह्माण्डको इतिहाससँग जोडिएको छ। तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता छ।शरीरका तत्त्वहरू ब्रह्माण्डबाट आएका हुन् भन्ने तथ्यले चेतना पनि ब्रह्माण्डभरि फैलिएको छ भन्ने प्रमाणित गर्दैन।
यी स्रोतहरू समाचारको तथ्य जाँच र थप अध्ययनका लागि हुन्।
१. Nature Reviews Neuroscience
Theories of Consciousness — चेतनाका प्रमुख वैज्ञानिक सिद्धान्तहरूको समीक्षा।
२. Neuron – 2024
An Integrative, Multiscale View on Neural Theories of Consciousness — मस्तिष्क र चेतनासम्बन्धी विभिन्न सिद्धान्तको अध्ययन।
३. PubMed – 2025
Unpacking the Complexities of Consciousness — चेतनाका पाँच प्रमुख सिद्धान्तबीचको वैज्ञानिक बहस।
४. NASA – April 28, 2025
How Are We Made of Star Stuff? — मानव शरीरका तत्त्वहरूको ब्रह्माण्डीय उत्पत्ति।
५. NASA Science
Where Do Life’s Building Blocks Come From? — जीवनका आधारभूत रासायनिक तत्त्वहरूको उत्पत्ति।
