US चौतारी, डेक्स- अमेरिका,
पढ्न लाग्ने समय : २ मिनेट-
बुझन लाग्ने समय : १५ मिनेट,
रातको आकाशमा चम्किरहेका ताराहरू हेर्दा हामीलाई ती अहिले जस्ता देखिन्छन्, त्यस्तै अवस्थामा छन् भन्ने लाग्न सक्छ। तर विज्ञानले एउटा रोचक तथ्य उजागर गरेको छ। हामीले आकाशमा देखिरहेका धेरै वस्तु वास्तवमा तिनको वर्तमान अवस्था होइन, लाखौँदेखि अर्बौँ वर्षअघिको दृश्य हो। हामीले आकाशमा कुनै टाढाको तारा वा आकाशगंगा हेर्दा त्यसबाट निस्किएको प्रकाश पृथ्वीमा आइपुग्न समय लागेको हुन्छ। त्यसैले टाढाको अन्तरिक्ष हेर्नु भनेको एक अर्थमा विगतमा फर्केर हेर्नु हो। वैज्ञानिक अनुसन्धानअनुसार हाम्रो ब्रह्माण्डको उमेर करिब १३ अर्ब ८० करोड वर्ष रहेको छ। अर्थात् ब्रह्माण्डको सुरुवात भएको मानिने बिग ब्याङ्गदेखि अहिलेसम्म लगभग १३.८ अर्ब वर्ष बितिसकेको छ ।
-ब्रह्माण्डको उमेर कसरी पत्ता लगाइयो ?
ब्रह्माण्डको उमेर पत्ता लगाउन वैज्ञानिकहरूले एउटै विधिमा भर परेका छैनन्। आकाशगंगाहरू एकअर्काबाट टाढिँदै गएको गति, ब्रह्माण्डको विस्तार दर, सबैभन्दा पुराना ताराहरूको उमेर र अन्तरिक्षमा फैलिएको प्राचीन विकिरणको अध्ययन गरिएको छ। सन् २००९ मा युरोपेली अन्तरिक्ष एजेन्सी (ESA) ले प्रक्षेपण गरेको Planck Space Telescope ले ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक अवस्थाबाट आएको विकिरणको अत्यन्त सूक्ष्म नक्सा तयार गर्यो। यस अनुसन्धानले ब्रह्माण्डको उमेर करिब १३.८ अर्ब वर्ष रहेको अनुमानलाई थप बलियो बनायो ।
-हामीले देख्न सक्ने सबैभन्दा पुरानो प्रकाश कुन हो ?
वैज्ञानिकहरूले अहिलेसम्म अध्ययन गरेको सबैभन्दा पुरानो प्रकाशमध्ये एक हो— Cosmic Microwave Background (CMB)। यो प्रकाश ब्रह्माण्डको जन्म भएको करिब ३ लाख ८० हजार वर्षपछिको अवस्थासँग सम्बन्धित छ। बिग ब्याङ्गपछि ब्रह्माण्ड अत्यन्त तातो र घना थियो। त्यस समयमा प्रकाश स्वतन्त्र रूपमा लामो दूरीसम्म यात्रा गर्न सक्ने अवस्था थिएन। ब्रह्माण्ड विस्तार हुँदै चिसिएपछि परमाणु निर्माण भए र प्रकाश स्वतन्त्र रूपमा यात्रा गर्न थाल्यो। त्यही प्राचीन प्रकाश आज पनि माइक्रोवेभ विकिरणका रूपमा हामीसम्म आइपुगिरहेको छ। वैज्ञानिकहरूले यसलाई ब्रह्माण्डको बाल्यकालको तस्बिरका रूपमा अध्ययन गरेका हुन् ।
-१३.८ अर्ब वर्ष पुरानो ब्रह्माण्डको आकार कति ठूलो छ ?
यहाँ एउटा अत्यन्त रोचक वैज्ञानिक तथ्य छ। ब्रह्माण्डको उमेर १३.८ अर्ब वर्ष भए पनि हामीले अवलोकन गर्न सक्ने ब्रह्माण्डको व्यास करिब ९३ अर्ब प्रकाशवर्ष रहेको अनुमान छ।यसको अर्थ हामीबाट सबैभन्दा टाढा रहेको अवलोकनयोग्य क्षेत्रको अहिलेको दूरी करिब ४६.५ अर्ब प्रकाश वर्षसम्म पुग्छ।तर ब्रह्माण्डको उमेरभन्दा यसको आकार किन ठूलो भयो ? यसको मुख्य कारण अन्तरिक्ष स्वयं विस्तार भइरहेको हुनु हो। टाढाका आकाशगंगाबाट प्रकाश हाम्रोतर्फ यात्रा गर्दै गर्दा अन्तरिक्ष पनि विस्तार भयो। त्यसैले प्रकाश यात्रा सुरु गरेको स्थान अहिले झन् टाढा पुगेको छ।
-जेम्स वेबले कति पुरानो ब्रह्माण्ड हेर्न सक्छ ?
NASA को James Webb Space Telescope (JWST) ले ब्रह्माण्डका अत्यन्त प्रारम्भिक आकाशगंगाहरूको अध्ययन गरिरहेको छ। यसले करिब १३ अर्ब वर्षभन्दा पुरानो प्रकाश बोकेका आकाशगंगाहरू अवलोकन गर्न सक्छ। अर्थात् हामीले अहिले देखिरहेको प्रकाश ती आकाशगंगाबाट निस्कँदा ब्रह्माण्ड निकै युवा अवस्थामा थियो। यसले वैज्ञानिकहरूलाई पहिलो ताराहरू, आकाशगंगाहरू र ब्रह्माण्डको संरचना कसरी विकास भयो भन्ने बुझ्न सहयोग गरिरहेको छ।
-अझै बाँकी छ एउटा ठूलो प्रश्न ?
ब्रह्माण्ड १३.८ अर्ब वर्ष पुरानो हो भन्ने वैज्ञानिक अनुमान बलियो भए पनि यसको सुरुवात कसरी भयो, बिग ब्याङ्गअघि के थियो र ब्रह्माण्डको समग्र आकार कति ठूलो छ भन्ने प्रश्नको पूर्ण उत्तर अझै भेटिएको छैन्।
हामीले अवलोकन गर्न सक्ने ब्रह्माण्डभन्दा बाहिर पनि थप अन्तरिक्ष हुन सक्छ। तर त्यसको वास्तविक सीमा र स्वरूपबारे अहिलेसम्म निश्चित जानकारी छैन। वैज्ञानिकहरूका लागि ब्रह्माण्ड केवल तारा, ग्रह र आकाशगंगाको संग्रह होइन; यो समय, पदार्थ, ऊर्जा र प्रकृतिका आधारभूत नियम बुझ्ने सबैभन्दा ठूलो प्रयोगशाला हो।
-मुख्य वैज्ञानिक स्रोतहरू-
यो समाचार तयार गर्दा प्रयोग गरिएका प्राथमिक तथा विश्वसनीय स्रोतहरू:
१. NASA – What Is the Universe?
ब्रह्माण्डको उमेर र विस्तारसम्बन्धी जानकारी
२. ESA – Planck Science Highlights
Cosmic Microwave Background र १३.८ अर्ब वर्षको उमेर
३. NASA Jet Propulsion Laboratory
Planck मिसनबाट प्राप्त ब्रह्माण्डको उमेरसम्बन्धी नतिजा
४. NIST – How Fast Is the Universe Expanding?
ब्रह्माण्ड विस्तार र Hubble Tension
५. ESA/Hubble – Measuring the Age and Size of the Universe
ब्रह्माण्डको आकार र उमेर मापन,
—सम्पादकीय नोट: यो वैज्ञानिक व्याख्यात्मक समाचार हो। १३.८ अर्ब वर्ष स्थापित मानक ब्रह्माण्ड विज्ञानको अनुमान हो ; ९३ अर्ब प्रकाशवर्ष अवलोकनयोग्य ब्रह्माण्डको अनुमानित व्यास हो। सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको प्रमाणित आकार होइन।
